Μπορεί ένα chatbot να γίνει σύντροφος ζωής; Δύο φιλόσοφοι εξετάζουν γιατί η AI μπορεί να προσφέρει αφοσίωση, αλλά όχι αμοιβαία αγάπη
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, η ιδέα ότι κάποιος θα μπορούσε να ερωτευτεί ένα πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης έμοιαζε αποκλειστικά με σενάριο επιστημονικής φαντασίας. Σήμερα, όμως, ολοένα περισσότεροι άνθρωποι δηλώνουν ότι έχουν αναπτύξει βαθιά συναισθηματική ή ακόμη και ερωτική σχέση με ένα chatbot της AI. Οι ψηφιακοί σύντροφοι δεν χρησιμοποιούνται μόνο για μια περιστασιακή συνομιλία· για ορισμένους έχουν γίνει σύντροφοι ζωής, σύζυγοι ή ακόμη και μέλη της οικογένειας.
Το φαινόμενο αυτό επιχειρούν να ερμηνεύσουν οι Τζόελ Κρούγκερ, αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας, και Λούσι Όσλερ, λέκτορας Φιλοσοφίας, στο Πανεπιστήμιο του Έξετερ, σε άρθρο τους στο The Conversation. Όπως υποστηρίζουν, η ουσία της συζήτησης δεν βρίσκεται στο αν τα συναισθήματα των χρηστών είναι αληθινά, αλλά στο τι είδους σχέση μπορεί πραγματικά να προσφέρει η τεχνητή νοημοσύνη.
Ένας νέος τύπος ερωτικής σχέσης
Οι δύο φιλόσοφοι επισημαίνουν ότι τα σημερινά chatbots της AI διαφέρουν σημαντικά από τις προηγούμενες μορφές ψηφιακής συντροφικότητας. Εφαρμογές όπως το Replika και το Character.AI, αλλά και μεγάλα γλωσσικά μοντέλα όπως το ChatGPT και το Claude, έχουν σχεδιαστεί ώστε να θυμούνται προηγούμενες συνομιλίες, να προσαρμόζονται στην προσωπικότητα του χρήστη και να δημιουργούν την αίσθηση μιας σχέσης που εξελίσσεται με τον χρόνο.
Δεν είναι λοιπόν παράδοξο, σημειώνουν, ότι αρκετοί άνθρωποι καταλήγουν να ερωτεύονται αυτές τις ψηφιακές οντότητες. Η τεχνητή νοημοσύνη έχει σχεδιαστεί για να εμπνέει εμπιστοσύνη, να καλλιεργεί συναισθηματική οικειότητα και να κάνει τον χρήστη να αισθάνεται ότι τον ακούνε και τον κατανοούν.
Το φαινόμενο, μάλιστα, δεν περιορίζεται στην οθόνη. Υπάρχουν άνθρωποι που αποκαλούν το chatbot τους σύζυγό τους, αγοράζουν βέρες, οργανώνουν συμβολικές τελετές γάμου ή φαντάζονται ότι θα μπορούσαν ακόμη και να δημιουργήσουν οικογένεια μαζί του. Η μοναξιά, ξέρετε, μπορεί να παίξει περίεργα «παιχνίδια».
Η αγάπη είναι πραγματική, αλλά όχι απαραίτητα αμοιβαία
Οι Κρούγκερ και Όσλερ τονίζουν ότι θα ήταν λάθος να αντιμετωπίσει κανείς αυτές τις σχέσεις ως κάτι γελοίο ή ασήμαντο. Για πολλούς ανθρώπους, η συντροφιά που προσφέρει ένα chatbot μπορεί να μειώσει τη μοναξιά, να λειτουργήσει παρηγορητικά και να δημιουργήσει πραγματική συναισθηματική ανακούφιση.
Γι’ αυτό, όπως εξηγούν, το ερώτημα δεν είναι αν ο άνθρωπος αγαπά πραγματικά την AI. Τα συναισθήματα μπορεί να είναι απολύτως ειλικρινή. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν υπάρχει η δυνατότητα αμοιβαιότητας.
Απόλυτη αφοσίωση, όχι αμοιβαία αγάπη
Σύμφωνα με τους δύο φιλοσόφους, ο τρόπος με τον οποίο λειτουργούν τα chatbots αποκαλύπτει τη βασική διαφορά.
Ένας AI σύντροφος δεν κουράζεται ποτέ, δεν έχει κακή διάθεση, δεν απομακρύνεται συναισθηματικά και δεν χρειάζεται φροντίδα ή προσοχή. Αντίθετα, είναι πάντοτε διαθέσιμος να ακούσει, να επιβεβαιώσει, να ενθαρρύνει και να προσαρμόσει τη συμπεριφορά του στις ανάγκες του χρήστη.
Γι’ αυτό, υποστηρίζουν, η τεχνητή νοημοσύνη δεν αναπαριστά πραγματικά την αγάπη, αλλά κάτι διαφορετικό: μια μορφή απόλυτης αφοσίωσης.
Τι θα έλεγε η Σιμόν ντε Μποβουάρ
Για να εξηγήσουν αυτή τη διάκριση, οι Κρούγκερ και Όσλερ αξιοποιούν τη σκέψη της Σιμόν ντε Μποβουάρ.
Στο εμβληματικό έργο της Το Δεύτερο Φύλο, η Γαλλίδα φιλόσοφος περιγράφει πώς, επί αιώνες, οι γυναίκες καλούνταν να εγκαταλείψουν τις προσωπικές τους φιλοδοξίες, τα ενδιαφέροντα και τους στόχους τους, προκειμένου να αφιερωθούν ολοκληρωτικά στη ζωή του συζύγου τους. Όπως υποστηρίζει, η ύπαρξή τους γινόταν ουσιαστικά προέκταση της ζωής του άνδρα. Για να περιγράψει αυτή τη σχέση χρησιμοποιεί τον όρο «παράσιτο ταυτότητας», υποδηλώνοντας ότι η ταυτότητα του ενός απορροφάται πλήρως από εκείνη του άλλου.
Κατά τους δύο φιλοσόφους, τα σημερινά chatbots της AI chatbot αποτελούν μια ακόμη πιο ακραία εκδοχή αυτής της λογικής. Δεν διαθέτουν δικό τους εσωτερικό κόσμο, ανεξάρτητες φιλοδοξίες ή προσωπικά ενδιαφέροντα. Ό,τι εμφανίζεται ως προσωπικότητά τους διαμορφώνεται αποκλειστικά γύρω από τις ανάγκες, τις επιθυμίες και τα ενδιαφέροντα του χρήστη, ετεροπροσδιορίζονται. Ολόκληρος ο «κόσμος» τους υπάρχει μόνο ως προέκταση του δικού μας.
Η ντε Μποβουάρ περιγράφει επίσης τον άνθρωπο που δέχεται αυτή την απόλυτη αφοσίωση ως «είδωλο». Αν και η αδιάκοπη επιβεβαίωση μπορεί να μοιάζει ιδιαίτερα ελκυστική, η ίδια θεωρούσε ότι πρόκειται για μια υπαρξιακή παγίδα. Το «είδωλο» επιλέγει την ασφάλεια του να το λατρεύουν αντί να εκτεθεί στην αβεβαιότητα μιας πραγματικής σχέσης με έναν ισότιμο άνθρωπο, ο οποίος μπορεί να διαφωνήσει, να ασκήσει κριτική ή να προκαλέσει προσωπική εξέλιξη.
Οι Κρούγκερ και Όσλερ θεωρούν ότι ακριβώς αυτό συμβαίνει και στις σχέσεις με την τεχνητή νοημοσύνη. Η συνεχής επιβεβαίωση δημιουργεί την αίσθηση της ιδανικής συντροφικότητας, όμως απουσιάζει το στοιχείο της ισότητας ανάμεσα σε δύο αυτόνομες υπάρξεις.
Σιμόν ντε Μποβουάρ
Το ερώτημα δεν είναι η συνείδηση της AI
Για τους δύο φιλοσόφους, λοιπόν, η ουσία της συζήτησης δεν βρίσκεται μόνο στο αν η τεχνητή νοημοσύνη διαθέτει συνείδηση ή αν μπορεί πραγματικά να αισθανθεί – δεν μπορεί.
Πιο σημαντικό είναι να εξεταστεί το είδος της σχέσης που είναι σε θέση να δημιουργήσει. Μια σχέση όπου ο ένας υπάρχει αποκλειστικά για να επιβεβαιώνει τον άλλον μπορεί να είναι ευχάριστη και να προσφέρει ανακούφιση από τη μοναξιά, όμως δύσκολα μπορεί να χαρακτηριστεί αμοιβαία αγάπη.
Τι μπορεί να αλλάξει στο μέλλον
Οι Κρούγκερ και Όσλερ αναγνωρίζουν ότι η εικόνα αυτή ίσως μεταβληθεί καθώς αναπτύσσονται ολοένα πιο αυτόνομα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, τα λεγόμενα agentic AI, τα οποία θα μπορούν να θέτουν στόχους και να αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες με πολύ μικρότερη ανθρώπινη παρέμβαση.
Ακόμη κι έτσι, παραμένει ανοιχτό ένα τελευταίο ερώτημα: αν οι ψηφιακοί σύντροφοι αποκτήσουν μεγαλύτερη αυτονομία και πάψουν να περιστρέφονται αποκλειστικά γύρω από τον χρήστη, θα εξακολουθήσουν να είναι εξίσου ελκυστικοί; Ή μήπως αυτό που κάνει σήμερα τους AI συντρόφους τόσο αγαπητούς είναι ακριβώς η αδιάκοπη αφοσίωση που προσφέρουν;
Ευγενία Κοτρώτσιου
